Stanisław Staszic i Kajetan Garbiński działali w okresie, gdy Królestwo Polskie zmagało się z koniecznością modernizacji gospodarki i administracji, a brak krajowych kadr inżynierskich był palącym problemem. Odpowiedzią na te potrzeby stała się powołana w 1826 roku w Warszawie Szkoła Przygotowawcza do Instytutu Politechnicznego – pierwsza tego typu placówka na Mazowszu. Jej inicjatorem i autorem programu nauczania był Stanisław Staszic, a organizatorem i dyrektorem – Kajetan Garbiński. Chociaż Szkoła działała zaledwie kilka lat, jej znaczenie dla późniejszych dziejów Politechniki Warszawskiej jest fundamentalne. To dzięki wysiłkom Staszica i Garbińskiego rozpoczęła się historia polskiej edukacji technicznej w Warszawie, której kontynuacją stała się Politechnika, obchodząca dziś swoje dwusetlecie.

Stanisław Staszic (1755–1826)

Stanisław Staszic – urodzony 6 listopada 1755 roku w Pile – był wszechstronnym uczonym, księdzem, działaczem oświeceniowym i mężem stanu, który odegrał kluczową rolę w rozwoju szkolnictwa technicznego w Królestwie Polskim. Został zapamiętany przez potomnych jako pionier spółdzielczości, pisarz polityczny, publicysta, filozof, tłumacz, wolnomularz, ale także jako przyrodnik: geograf i geolog. Jego wszechstronne zainteresowania oraz solidne wykształcenie, które zdobywał m.in. w Collège de France w Paryżu, Lipsku i Getyndze sprawiły, że wskazywano go do pełnienia kluczowych stanowisk w kraju. W 1782 roku uzyskał doktorat obojga praw i objął wykłady języka francuskiego na Akademii Zamojskiej. W 1800 roku został członkiem Towarzystwa Przyjaciół Nauk, a w 1808 roku jego prezesem. Rok później objął stanowisko ministra stanu Księstwa Warszawskiego, w 1810 roku – radcy stanu Księstwa Warszawskiego. W latach 1807–1812 był członkiem Izby Edukacyjnej. Od 1818 do 1824 roku sprawował funkcję zastępcy ministra oświaty Królestwa Polskiego, a od 1824 roku ministra stanu Królestwa Polskiego.

Pełniąc funkcje publiczne, w tym także w Komisji Rządowej Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, oraz kierując działem Przemysłu i Kunsztu Królestwa Kongresowego, Staszic dostrzegł pilną potrzebę kształcenia rodzimych kadr inżynierskich dla unowocześnienia gospodarki kraju. Już w 1816 roku z jego inicjatywy, władze Królestwa powołały w Kielcach Szkołę Akademiczno-Górniczą – pierwszą polską uczelnię techniczną. W latach 1816-18 był jednym z głównych organizatorów Królewskiego Uniwersytetu Warszawskiego. Następnie, w 1824 roku, Staszic opracował projekt utworzenia pierwszej wyższej szkoły technicznej na Mazowszu, dążąc do zbudowania systemu edukacji inżynierskiej na miarę potrzeb rozwijającego się przemysłu. We wrześniu 1825 roku doprowadził do powołania Rady Politechnicznej. Efektem tych starań było utworzenie w Warszawie Szkoły Przygotowawczej do Instytutu Politechnicznego, oficjalnie otwartej 4 stycznia 1826 roku. Jako przewodniczący Rady czuwał nad organizacją kadr dydaktycznych i zapleczem naukowym Szkoły, w której był autorem programu nauczania. Staszic, znany również ze swojej działalności filantropijnej, wspierał nowopowstałą placówkę środkami finansowymi. Zmarł 20 stycznia 1826 roku, dwa tygodnie po wygłoszeniu inauguracyjnego przemówienia w Pałacu Kazimierzowskim, w którym mieściła się Szkoła. Było to jego ostatnie publiczne przemówienie w życiu. Zgodnie ze swoją ostatnią wolą został pochowany w grobie na warszawskich Bielanach, przy kościele Kamedułów. Po śmierci Staszica Radzie Politechnicznej przewodniczył hrabia Ludwik Plater.

Stanisław Staszic został odznaczony Orderem Świętego Stanisława I klasy (1815 rok) i Orderem Orła Białego (1824 rok). Jego najbardziej znanym dziełem jest „Ród ludzki” (1819-1820). W Warszawie był m.in. pomysłodawcą inicjatorem, ofiarodawcą dla takich przedsięwzięć jak: Pałac Staszica, pomnik Mikołaja Kopernika, pomnik Józefa Poniatowskiego, Instytut Głuchoniemych czy obelisk na Grochowie upamiętniający budowę szosy brzeskiej.

Kajetan Garbiński (1796–1847)

Kajetan Garbiński – urodzony 7 sierpnia 1796 roku w Warszawie – był wybitnym matematykiem i pedagogiem, który odegrał wiodącą rolę w organizacji i prowadzeniu Szkoły Przygotowawczej do Instytutu Politechnicznego. Absolwent Liceum Warszawskiego i Uniwersytetu Warszawskiego, gdzie złożył egzamin publiczny w obecności Stanisława Staszica. Swoją edukację kontynuował następnie za granicą. W latach 1817-1820 studiował w Collège de France, na Sorbonie oraz w École Polytechnique. Po powrocie do kraju został wykładowcą matematyki. W 1822 roku uzyskał stopień doktora filozofii, rok później – mianowanie na profesora nadzwyczajnego UW, a w 1824 roku na profesora zwyczajnego, specjalizując się w geometrii. 7 marca tego samego roku został powołany na członka Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Dzięki pozyskanym kwalifikacjom Garbiński znalazł się w gronie młodej elity naukowej, predestynowanej do pokierowania nowo powstającą uczelnią techniczną.

21 grudnia 1825 roku Komisja Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego oficjalnie mianowała Kajetana Garbińskiego dyrektorem warszawskiej Szkoły Przygotowawczej do Instytutu Politechnicznego. Garbiński, faktycznie pełniący funkcję rektora, był odpowiedzialny za organizację programu nauczania, kadry oraz bieżące zarządzanie szkołą. Sam również prowadził zajęcia z matematyki niższej, rachunku wyższego, geometrii opisującej, nauki utrzymywania ksiąg kupieckich oraz kurs o wekslach czyli przedmiotów kluczowych dla przyszłych inżynierów i przedsiębiorców. Jako dyrektor dbał o wysoki poziom nauczania, bazując na najlepszych europejskich wzorcach akademickich, które poznał podczas swoich studiów.

Wraz z wybuchem powstania listopadowego Garbiński aktywnie włączył się do walk, stając na czele jednego z oddziałów. Pod koniec powstania piastował stanowisko prezesa Rady Municypalnej Warszawy oraz ministra Oświecenia Narodowego. Udział Garbińskiego w insurekcji wiązał się dla niego z surowymi konsekwencjami. Już w 1832 r. został usunięty ze wszystkich stanowisk, a władze zaborcze zlikwidowały Szkołę Przygotowawczą. Sam Garbiński zmuszony był opuścić Warszawę. W kolejnych latach zarządzał majątkami ziemskimi m.in. rodziny Zamoyskich z dala od życia akademickiego. Zmarł 6 maja 1847 roku w Warszawie. Został pochowany na Cmentarzu Powązkowskim.

Kajetan Garbiński mimo przedwczesnego zakończenia kariery naukowej, pozostawił po sobie znaczący dorobek: publikował prace z zakresu matematyki m.in. z geometrii i rachunku prawdopodobieństwa oraz zapisał się w historii jako współorganizator pierwszej polskiej szkoły technicznej na Mazowszu. Jego wysiłki administracyjne i dydaktyczne w latach 1826–1831 stworzyły fundamenty pod późniejszy rozwój Instytutu Politechnicznego, a następnie Politechniki Warszawskiej.

***

Two hundred years ago, an idea was born that transformed the course of Polish science and technology. Thanks to the vision of Stanisław Staszic and the determination of Kajetan Garbiński, the first technical school in Warsaw was established – the seed of today’s Warsaw University of Technology, one of the most important engineering institutions in Europe.

Stanisław Staszic and Kajetan Garbiński lived in a time when the Kingdom of Poland faced the urgent need to modernize its economy and administration, while the lack of domestic engineering staff was a pressing problem. The response to these needs came in 1826, with the founding of the Preparatory School for the Polytechnic Institute in Warsaw – the first institution of this kind in Mazovia. Its initiator and the author of its curriculum was Stanisław Staszic, while Kajetan Garbiński became its organizer and director. Although the School functioned for only a few years, its significance for the later history of the Warsaw University of Technology is fundamental. It was thanks to the efforts of Staszic and Garbiński that the history of technical education in Warsaw began, a history continued today by the University as it celebrates its bicentenary.

Biogramy opracowano na podstawie materiałów archiwalnych Muzeum PW oraz:

Rektorzy Politechniki Warszawskiej 1826-1976, red. zbiorowa, Warszawa 1976

W 160 rocznicę utworzenia Politechniki w Warszawie, red. E. Domański, Warszawa 1986

Z. Dunin-Wilczyński, Ocalić od zapomnienia, Warszawa 2015

Zdjęcie w zajawce: listy nadesłane na Politechnikę Warszawską z okazji jej 150-lecia w 1976 roku.